Κεφ. 3 Κοινωνική Οργάνωση και Κοινωνική Μεταβολή

         3.1     Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΣΗ

Κοινωνική θέση είναι ο  κοινωνικός χώρος που κατέχει ένα άτομο μέσα στην κοινωνία. 

Ορίζεται πάντα σε σχέση με άλλες κοινωνικές θέσεις και υφίσταται μέσα σε ένα συγκεκριμένο σύστημα διαστρωμάτωσης-κοινωνικής ιεραρχίας. Μια ανώτερη κοινωνική θέση εφοδιάζει τον κάτοχό της με περισσότερη εξουσία, δικαιώματα, προνόμια, αλλά ίσως και ευθύνες, υποχρεώσεις από τον κάτοχο μιας κατώτερης κοινωνικής θέσης.

Παράδειγμα κατανομής κοινωνικών θέσεων στο πλαίσιο μιας επιχείρησης

Κοινωνική ομάδα: επιχείρηση------------------------  κοινωνικές θέσεις:                                                                              Διευθυντής                                                                              Ανώτερα στελέχη                                                                              Επιστάτες εργατών                                                                              Εργάτες

Οι κοινωνικές θέσεις αποδίδονται στα άτομα με βάση τα κοινωνικά τους χαρακτηριστικά:  πλούτος, μόρφωση, φύλο, κοινωνικές γνωριμίες, φυλή, ηλικία κ.α. 

Η σημασία κάθε χαρακτηριστικού για την απόδοση μιας κοινωνικής θέσης σε ένα άτομο εξαρτάται από την εκάστοτε κοινωνία και κοινωνική ομάδα μέσα στις οποίες μοιράζονται οι θέσεις.  

Κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά τα έχουμε από γεννησιμιού μας, τα έχουμε κληρονομήσει (γεννήθηκα αγόρι και λευκός). Αυτά τα χαρακτηριστικά τα λέμε εκ γενετής. Όταν μια κοινωνική θέση μου αποδίδεται λόγω αυτών των χαρακτηριστικών και όχι λόγω των προσωπικών μου ικανοτήτων, τότε μιλάμε για δοτή κοινωνική θέση. Π.χ. το παιδί του βασιλιά γεννιέται πρίγκιπας, δεν γίνεται πρίγκιπας κάποια στιγμή στη ζωή του.  

Κάποια άλλα χαρακτηριστικά τα αποκτάμε στη διάρκεια της ζωής μας σαν αποτέλεσμα ατομικών προσόντων και προσπάθειας (πήγα στο πανεπιστήμιο και απέκτησα ανώτερη μόρφωση). Αυτά τα χαρακτηριστικά τα λέμε επίκτητα. Όταν καταλαμβάνουμε μια κοινωνική θέση χάρη σε αυτά τα χαρακτηριστικά, μιλάμε για κατεκτημένη κοινωνική θέση. Π.χ. ψηφίστηκα από τους Έλληνες πολίτες βουλευτής.

      Κοινωνικά χαρακτηριστικά     ________   Κοινωνικές θέσεις 

Εκ γενετής	Δοτές
Επίκτητα	Κατεκτημένες

Σημείωση: Όσο πιο δημοκρατική είναι μια κοινωνία τόσο περισσότερο οι κοινωνικές θέσεις μοιράζονται αξιοκρατικά, τόσο μεγαλύτερη σημασία έχουν τα επίκτητα εις βάρος των εκ γενετής χαρακτηριστικών, για την κατάληψη μιας θέσης.

              3.2   Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ

Κοινωνικός ρόλος είναι η συμπεριφορά που αναμένει η κοινωνία από ένα άτομο, ανάλογα με την κοινωνική του θέση.

Κοινωνική θέση          Κοινωνικός ρόλος

«τι είσαι»                    «τι πρέπει να κάνεις σύμφωνα με αυτό που είσαι»

κατάσταση                 συμπεριφορά

δύναμη                      υποχρεώσεις-δικαιώματα 

Η συγκεκριμένη συμπεριφορά που περιμένουμε π.χ. από έναν μαθητή, δηλαδή να έχει συνεπή παρουσία στο σχολείο, να μελετά, να συμμορφώνεται στους κανόνες που ισχύουν, να προσέρχεται στην ώρα του, αποτελεί το περιεχόμενο του κοινωνικού ρόλου του μαθητή.

Το περιεχόμενο του κάθε ρόλου που καλούμαστε να παίξουμε μέσα στην κοινωνία το μαθαίνουμε σιγά σιγά συνήθως, μέσα από τη μίμηση συμπεριφορών (π.χ. το μικρό κορίτσι που με τις κούκλες της κάνει τη μαμά), μέσα από τα πρότυπα, από την επιβράβευση και την τιμωρία και άλλους ψυχοκοινωνικούς μηχανισμούς. Μέσα από την κοινωνικοποίηση, την κοινωνική μάθηση δηλαδή (στην οικογένεια, στο σχολείο, στην παρέα, στην εργασία, κ.α.) αντιλαμβανόμαστε ποια συμπεριφορά περιμένουν οι άλλοι από εμάς σύμφωνα με τους διάφορους ρόλους που ασκούμε, αλλά ταυτόχρονα προβλέπουμε και αναμένουμε την αντίστοιχη συμπεριφορά των άλλων, σύμφωνα με τους δικούς τους ρόλους. Π.χ. μαθαίνω ότι στις υποχρεώσεις του ρόλου του παπά περιλαμβάνεται η κόσμια συμπεριφορά και αν είμαι παπάς προσπαθώ να φέρομαι έτσι. Αν πάλι δεν είμαι παπάς και πάω στην εκκλησία, ακόμα κι αν δεν γνωρίζω ποιος είναι ο παπάς θα το καταλάβω από τα ρούχα του που σηματοδοτούν το ρόλο του (ράσα) και από αυτά που θα κάνει, τα οποία εγώ θα περιμένω να κάνει ως παπάς (λειτουργία, κήρυγμα κλπ).

Το σενάριο ενός κοινωνικού ρόλου που καλούμαστε να παίξουμε, δεν το γράφουμε εμείς. Όπως και ο ηθοποιός παίζουμε αυτά που προβλέπει το έργο, ή στην περίπτωση του κοινωνικού ρόλου, αυτό που προβλέπει η κοινωνία, σύμφωνα με τους κοινωνικούς κανόνες που κυριαρχούν σε αυτήν.

 Βέβαια όπως και ο ηθοποιός έτσι και εμείς, διαθέτουμε μια σχετική ελευθερία στην άσκηση του ρόλου μας. Η κοινωνία ανέχεται «αυτοσχεδιασμούς» στην άσκηση κάποιου ρόλου από το άτομο, μέσα όμως σε κάποια όρια. Όπως ακριβώς ένας ηθοποιός μπορεί να ερμηνεύσει στο θέατρο με τον δικό του τρόπο το ρόλο του Ρωμαίου από το έργο «Ρωμαίος και Ιουλιέτα», δεν μπορεί όμως να ξεφύγει τελείως από το σενάριο, γιατί τότε θα κινδυνέψει να μην καταλάβει ο κόσμος ότι παίζει τον «Ρωμαίο», αλλά κάτι άλλο, κάτι "του κεφαλιού του". Τα όρια αυτά εξαρτώνται από την κοινωνία στην οποία ζούμε, αλλά και από τον ρόλο που παίζουμε. Π.χ. ο ρόλος της συζύγου σήμερα είναι πιο χαλαρός στην κοινωνία  μας σε σχέση με σαράντα χρόνια πριν. Και, η σύζυγος του πρωθυπουργού έχει μικρότερη ελευθερία κινήσεων στην άσκηση του ρόλου της σε σχέση με την σύζυγο του μανάβη της γειτονιάς.

Αν ξεπεράσουμε κάποια όρια ελευθερίας που ανέχεται η κοινωνία στην άσκηση κάποιου ρόλου, μπορεί να φτάσει στο σημείο να μας τον αφαιρέσει. Ακραίο αλλά πραγματικό παράδειγμα, όταν η κοινωνία κρίνει ότι μια μητέρα ασκεί απαράδεκτα το ρόλο της (δέρνει τα παιδιά της, τα παραμελεί), της παίρνει τα παιδιά και τα βάζει σε κάποιο ίδρυμα, δηλαδή την «καταργεί» από «μητέρα». 

Σύγκρουση ρόλων έχουμε όταν οι απαιτήσεις κάποιου ρόλου μας δεν συμβιβάζονται με τις απαιτήσεις κάποιου άλλου ρόλου που καλούμαστε να παίξουμε παράλληλα. Κλασικό παράδειγμα αποτελεί η σύγκρουση ρόλων μητέρας–εργαζομένης. Σε τέτοιες περιπτώσεις  ανακύπτουν διλήμματα. Π.χ. αστυνομικός της τροχαίας σταματάει τον ξάδερφό του επειδή οδηγούσε χωρίς ζώνη. Του δίνει κλίση εκτελώντας το καθήκον που προκύπτει από το ρόλο του αστυνομικού ή τον αφήνει να φύγει υποκύπτοντας στην οικειότητα που επιβάλλει ο ρόλος του ξάδερφου;  

3.3  ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ  ΚΑΝΟΝΕΣ                

Κάθε κοινωνία και κάθε κοινωνική ομάδα, έχει ένα σύστημα αξιών. Δηλαδή πιστεύει ότι κάποια πράγματα στη ζωή έχουν ιδιαίτερη αξία, μεγάλη σημασία κι έτσι τα χρησιμοποιεί ως πυξίδες δράσης, αλλά και ως βασικά θεμέλια του τρόπου σκέψης των μελών της.

Τέτοιες αξίες είναι για παράδειγμα, η ελευθερία, το χρήμα, η ζωή, η δικαιοσύνη, η φιλία, η οικογένεια, η επιτυχία κ.α. Πάνω σε αυτές τις αξίες, τα ιδεώδη, «πατάνε» και βασίζονται οι κοινωνικοί κανόνες. Αυτοί οι κανόνες έρχονται να κωδικοποιήσουν τις συμπεριφορές που θεωρεί σωστές και πρέπουσες η κοινωνία σε κάθε περίπτωση.

Π.χ. αν μια κοινωνία θεωρεί αξία την ζωή, δημιουργεί το νόμο της απαγόρευσης του φόνου για να την προστατεύσει. Αν μια παρέα έχει ως αξία την εμπιστοσύνη, δημιουργεί και επιβάλει στα μέλη της τον κανόνα να μην «καρφώνει» ο ένας φίλος τον άλλον.

Οι κοινωνικοί κανόνες είναι πρότυπα συμπεριφοράς που διαμορφώνονται με βάση τις κοινωνικές αξίες κάθε κοινωνίας ή κοινωνικής ομάδας.

Όταν μια κοινωνία καταφέρνει και θέτει η ίδια τους κανόνες για τον εαυτό της, μιλάμε για μια αυτόνομη κοινωνία. Στην Αρχαία Αθήνα ξεκίνησε ο συλλογικός αγώνας των ανθρώπων για αυτονομία μέσα από το πολίτευμα της Δημοκρατίας.

ΕΙΔΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΝΟΝΩΝ 

Γενικοί   (απαγόρευση κλοπής, φόνου)	Ειδικοί   (σχολικός κανονισμός)
Με βάση την έκταση εφαρμογής

 

Αυστηροί   (πληρωμή εφορίας)	Ελαστικοί  (συμπεριφορά στη παρέα)
Με βάση την δεσμευτικότητά τους και τις ποινές που προβλέπουν

Τυπικοί (νόμοι κράτους, κανόνες μπάσκετ)	Άτυποι (έθιμα, κανόνες «σπιτιού»)
Με βάση την γραπτή ή όχι μορφή τους

 

ΚΕΦ. 3.4  ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ, ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

Κοινωνική διαστρωμάτωση

 «Ακόμα και μια κοινωνία ηλιθίων είναι ταξική. Έτσι ένας ηλίθιος πλούσιος είναι απλά πλούσιος       ενώ ένας ηλίθιος φτωχός είναι απλά ηλίθιος».  Αρκάς

Κοινωνική διαστρωμάτωση, ονομάζουμε τον τρόπο με τον οποίο κάθε κοινωνία ιεραρχεί τα άτομά της, με βάση τα κοινωνικά τους χαρακτηριστικά.

Έτσι ανάλογα με τον πλούτο που διαθέτει κάποιος, την μόρφωσή του, τις κοινωνικές γνωριμίες κ.α., κατατάσσεται σε κάποιο χαμηλό, μεσαίο ή ανώτερο κοινωνικό στρώμα.

Τα κοινωνικά στρώματα στις μέρες μας, συνήθως αποκαλούνται κοινωνικές τάξεις.

Σε όλες τις κοινωνίες μέχρι σήμερα (ίσως με κάποια μικρά διαλλείματα), η κοινωνική διαστρωμάτωση συμβάδισε με την κοινωνική ανισότητα (πλούσιοι-φτωχοί, μορφωμένοι- αναλφάβητοι, κ.α.). Τα άτομα δηλαδή διαφοροποιούνται και κατατάσσονται σε κατηγορίες και τάξεις που βρίσκονται σε ιεραρχική σχέση μεταξύ τους και η κάθε μια διαθέτει διαφορετική δύναμη (ανώτερες- κατώτερες).

Κοινωνική κινητικότητα

Κοινωνική κινητικότητα, ονομάζεται η δυνατότητα μετακίνησης ενός ατόμου από μια κοινωνική τάξη σε άλλη.

Όταν τα άτομα είναι εγκλωβισμένα σε μια κοινωνική θέση και δεν τους επιτρέπετε να μετακινούνται, λέμε ότι έχουμε ένα «κλειστό» σύστημα διαστρωμάτωσης (π.χ. δουλοκτητικό σύστημα). Όταν αντίθετα, η μοίρα των ατόμων, μπορεί σχετικά εύκολα να αλλάξει προς το καλύτερο ή το χειρότερο στη διάρκεια της ζωής τους, μιλάμε για «ανοιχτό σύστημα διαστρωμάτωσης».

Είδη  Κοινωνικής κινητικότητας
Ανοδική     (απόκτηση πτυχίου,               προαγωγή)	Οριζόντια (από μανάβης γίνομαι       μπακάλης)	Καθοδική (απόλυση, πτώχευση, φυλάκιση)

 

               3.5 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΜΕΤΑΒΟΛΗ

Όπως και όλα τα πράγματα στο σύμπαν, έτσι και η ανθρώπινη κοινωνία αλλάζει.

Διάφοροι παράγοντες (που θα εξετάσουμε παρακάτω) την κάνουν να μεταβάλλει τους τρόπους με τους οποίους παράγει τα υλικά αγαθά που χρειάζεται (από τα βόδια στο τρακτέρ, από την γραφομηχανή στο πληκτρολόγιο), να διαφοροποιεί τις σχέσεις μεταξύ των μελών της (ελεύθεροι- δούλοι παλιά, αφεντικό- υπάλληλος σήμερα), τους τρόπος που σκέφτονται τα άτομα (αν κάποτε έλεγες ότι η γη είναι στρογγυλή κινδύνευες να σε σκοτώσουν), μέχρι και τον Θεό που πιστεύουν (στην αρχή ο Θεός Ήλιος, μετά οι 12 Θεοί του Ολύμπου, σήμερα ο Χριστός).

Οι αιτίες των κοινωνικών αυτών μεταβολών είναι διάφορες και αλληλοσχετιζόμενες.

Κάποιες βασικές:  

◘ αλλαγές στο φυσικό περιβάλλον

Π.χ. η ξηρασία σε κάποια μέρη της Αφρικής. Κάνει τον κόσμο που έμενε σε αυτά τα μέρη να αλλάζουν τόπο, τους αναγκάζει να αλλάξουν δουλειές, να πολεμάνε για το νερό.

◘ αλλαγές στον τρόπο σκέψης

Π.χ. αλλαγές στην επιστήμη, στη φιλοσοφία, στην πολιτική σκέψη και ιδεολογία, στις αξίες.   

◘ μεταβολές στην τεχνολογία

Π.χ. η ανακάλυψη του μικροσκοπίου, αλλάζει την γνώση που έχει μια κοινωνία για κάποιες ασθένειες και την αντιμετώπισή τους.

◘ μαζικές κοινωνικές δράσεις

Π.χ. μια επανάσταση, ένας πόλεμος, η δράση ενός κινήματος μπορεί να στρέψει την κοινωνία προς κάποιες συγκεκριμένες αλλαγές, προς μια άλλη κατεύθυνση.

¡ επιδράσεις από άλλες κοινωνίες

Π.χ. οι Έλληνες τρώμε πιο συχνά πίτσα σήμερα (ιταλικό φαΐ), παρά τραχανά.

Υπάρχουν διάφοροι και διαφορετικοί τρόποι αλλαγής της κοινωνίας:

 Ανάλογα με τον ρυθμό της αλλαγής έχουμε:

αργά	ραγδαία
Στις παραδοσιακές κοινωνίες, πριν τη βιομηχανική επανάσταση, ο κόσμος άλλαζε αργά. Η τεχνολογία, οι ιδέες κλπ έμεναν για μεγάλα χρονικά διαστήματα αναλλοίωτα.	Μετά την βιομηχανική επανάσταση ο κόσμος αλλάζει γρήγορα και διαρκώς. Ακόμα κι αυτό το φυσικό περιβάλλον: τη μια μέρα βλέπεις μια λίμνη και την άλλη δεν υπάρχει, έχει αποξηραθεί.

 Ανάλογα με τα μέσα που χρησιμοποιούνται:

ειρηνικά	επαναστατικά
Μέσω τεχνολογικών αλλαγών, μέσω εκλογών, αλλαγών στους νόμους, στις συνήθειες κ.α.	Μέσω επαναστάσεων, εξεγέρσεων  και κοινωνικών συγκρούσεων, όπως  η επανάσταση στην Κούβα κ.α.

 

Η κοινωνική μεταβολή έχει σημαντικές συνέπειες για την κοινωνία και για το άτομο. Πολύ γρήγοροι ρυθμοί αλλαγής των κοινωνικών συνθηκών μπορεί να προκαλέσουν στα άτομα προβλήματα προσαρμοστικότητας στις νέες συνθήκες, όπως ένας παππούς που αναγκάζεται σήμερα να μάθει να χειρίζεται κινητό τηλέφωνο.