Κεφ. 4 Κοινωνικοί Θεσμοί

 

           4.1  ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΘΕΣΜΟΣ

Κοινωνικοί θεσμοί είναι οι οργανωμένες και σταθερές σχέσεις και δραστηριότητες που ικανοποιούν σημαντικές κοινωνικές ανάγκες.  

Από τον ορισμό εξάγουμε τα βασικά στοιχεία των θεσμών:

α) οργάνωση. Οι θεσμοί είναι οργανωμένοι. Λειτουργούν στη βάση κανόνων και τα άτομα που δραστηριοποιούνται εντός των θεσμών λειτουργούν ως φορείς συγκεκριμένων κοινωνικών θέσεων και ρόλων και όχι αυθόρμητα και τυχαία.

β) σταθερότητα. Οι θεσμοί παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα σχετικά σταθεροί. Για παράδειγμα, ο θεσμός του στρατού παρόλο που αλλάζει μορφή, υπάρχει εδώ και χιλιάδες χρόνια.

γ)  σχέσεις. Οι θεσμοί αποτελούνται από σταθερές και οργανωμένες σχέσεις. Σχέσεις μεταξύ κοινωνικών ρόλων. Π.χ. καθηγητής-μαθητές.

δ) δραστηριότητες. Οι θεσμοί αποτελούνται από σταθερές και οργανωμένες δραστηριότητες. Και στο θεσμό του στρατού και στο θεσμό του σχολείου το τι θα κάνω είναι γνωστό από τα πριν και οργανωμένο με κανόνες. Είναι «στάνταρ».

ε) σημαντικές ανάγκες. Οι θεσμοί φτιάχνονται και παραμένουν ζωντανοί, όσο εκπληρώνουν σημαντικές ανάγκες του κοινωνικού συνόλου. Π.χ. η ανάγκη για μόρφωση ικανοποιείται από το θεσμό της «εκπαίδευσης».

ΕΙΔΗ ΘΕΣΜΩΝ	ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ	ΑΝΑΓΚΕΣ
οικογενειακοί	οικογένεια, συγγένεια, γάμος, υιοθέτηση	βιολογική αναπαραγωγή, φροντίδα, κοινωνικοποίηση
εκπαιδευτικοί	γυμνάσιο, πανεπιστήμιο, τεχνικό λύκειο	Μετάδοση γνώσεων, κοινωνικοποίηση
οικονομικοί	επιχειρήσεις, εφορία, τράπεζα,	παραγωγή και διανομή αγαθών
δικαστικοί	Αστικά και ποινικά δικαστήρια, Άρειος Πάγος	Απονομή δικαιοσύνης, ειρηνική επίλυση διαφορών

Κλείνοντας θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι θεσμοί έχουν καθιερωθεί ύστερα από συνεχή και ομοιόμορφη επανάληψη των δραστηριοτήτων τους. Μπορούμε λοιπόν να πούμε μεταξύ σοβαρού και αστείου ότι το να παίρνει στην Ελλάδα το πρωτάθλημα ο Ολυμπιακός είναι πλέον θεσμός.  

             4.2    ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΘΕΣΜΩΝ

Η κοινωνία έχει παρομοιαστεί συχνά με ζωντανό οργανισμό. Όπως ο οργανισμός έχει τα όργανά του για να ικανοποιεί τις ανάγκες του, έτσι και η κοινωνία έχει τους θεσμούς. Μια άλλη παρομοίωση που μας βοηθάει να καταλάβουμε την έννοια και την λειτουργία των θεσμών είναι ότι αυτοί αποτελούν τα «εργαλεία» που κατασκευάζει και χρησιμοποιεί η κοινωνία για να ικανοποιήσει τις (σημαντικές κοινωνικές ) ανάγκες της.

Με τη βοήθεια των κοινωνικών θεσμών:

◘  η κοινωνία οργανώνεται και εξασφαλίζει τη συνέχεια της μέσα στο χρόνο, παρόλο που τα μέλη της συνεχώς ανανεώνονται. Δηλαδή, Γυμνάσιο θα υπάρχει στην Αιδηψό και θα παρέχει μόρφωση ακόμα και όταν όσοι διδάσκουν τώρα, συνταξιοδοτηθούν, μετατεθούν ή πεθάνουν. Ακόμα κι όταν όλοι οι μαθητές που φοιτούν σήμερα σε αυτό θα έχουν αποφοιτήσει.

◘ τα μέλη της κοινωνίας μαθαίνουν τις αξίες, τους κανόνες και τους ρόλους. Με άλλα λόγια κοινωνικοποιούνται. Αν φανταστούμε ένα άτομο που στη ζωή έμεινε ολοκληρωτικά έξω από τους βασικούς θεσμούς: οικογένεια, σχολείο, δουλειά, πολιτικές ή αθλητικές οργανώσεις κ.λ.π., αυτό θα μοιάζει μάλλον άγριο, ακοινώνητο.

 ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΘΕΣΜΩΝ

Όταν ένας θεσμός δημιουργείται με νόμο από το κράτος, ονομάζεται τυπικός και η διαδικασία της δημιουργίας του λέγεται θεσμοθέτηση.

Όταν ένας θεσμός εφαρμόζεται με πρωτοβουλία κάποιων ατόμων ή ομάδων και καθιερώνεται ως συνήθεια με τα χρόνια και την επανάληψη, ονομάζεται άτυπος και η διαδικασία της δημιουργίας του θεσμοποίηση.

Σχηματικά:

με νόμο → θεσμοθέτηση → τυπικός θεσμός

με τον καιρό → θεσμοποίηση →άτυπος θεσμός